Beton ma przyszłość
Z Tomaszem Bronowskim, dyr. biura Stowarzyszenia Producentów Elementów Betonowych dla Kanalizacji rozmawia Sebastian Kasparek.
Polska musi poddać się procesowi “kanalizacji”. Jakie materiały posłużą do zrealizowania olbrzymiej inwestycji w sieć kanalizacyjną?
By spełnić obowiązującą dyrektywę 91/27/EWG dotyczącą oczyszczania ścieków komunalnych do 2010 r., przed naszym krajem stoją bardzo duże zadania inwestycyjne. Określono, że konieczne jest wyposażenie 4 aglomeracji miejskich od 10 000 do 100 000 RLM (równoważna liczba mieszkańców) w systemy kanalizacji zbiorczej oraz rozbudowa i modernizacja systemów kanalizacji zbiorczej w 1475 aglomeracjach od 2 000 do powyżej 100.000 RLM.
Zadania dla producentów wyrobów do budowy systemów kanalizacyjnych są zatem znaczne. Jeżeli procedury finansowania tych przedsięwzięć ze środków budżetu oraz pomocowych Unii Europejskiej będą sprawne, to popyt na wyroby branży zapewni zbyt wyrobów wykonanych z różnych materiałów, pod warunkiem ich wysokiej jakości. Mamy nadzieję, że praca Stowarzyszenia przyczyni się do tego, że wybór przez inwestora materiału, z którego będą wykonywane sieci kanalizacyjne i poszczególne na nich obiekty, będzie następował tylko na podstawie ich rzeczywistych walorów, najbardziej pożądanych dla danego typu inwestycji pod względem technicznym, użytkowym i ekonomicznym. W takim przypadku znaczący udział - i mamy nadzieję rosnący udział - będą miały produkty z betonu. Oceniamy, że będą one dominujące w budowie wszelkiego rodzaju obiektów pionowych na sieciach zbiorczych. Mamy tu na myśli studnie, przepompownie i osadniki. Beton zasługuje na uwagę szczególną, gdyż jest podstawowym “tworzywem” studzienek kanalizacyjnych, niezależnie od materiału rurociągów, z którymi studzienki współpracują.
Udział wyrobów z betonu w budowie przewodów liniowych będzie mniejszy. W tym przypadku rurociągi zostaną wykonywane przeważnie z różnego rodzaju materiałów popularnie zaliczanych do tworzyw sztucznych, z tym, że ich udział będzie malał na korzyść wyrobów z betonu w miarę zwiększania średnicy rurociągu. W procesie inwestycyjnym znajdą swoje zastosowanie także wyroby z kamionki, modyfikowanego betonu i żeliwa tam, gdzie ich specyficzne walory będą mogły być wykorzystywane.
Powszechnie wiadomo, jakimi zaletami i wadami cechują się elementy kanalizacji wykonane z betonu. Czy temu materiałowi potrzebna jest dodatkowa promocja?
Po pierwsze nie zgadzamy się ze stwierdzeniem, że tak dobrze jest wiadomo o zaletach elementów betonowych stosowanych w kanalizacji. Wręcz przeciwnie - w naszym odczuciu kontynuowana jest tu dezinformacja o wadach tego tworzywa, które nagminnie występowały w elementach produkowanych w latach 70. i 80. Części betonowych obecnie wytwarzanych wg obowiązujących norm nie wolno kojarzyć z tymi stosowanymi w ubiegłych dziesięcioleciach. To tak, jak byśmy porównywali dawne płyty chodnikowe i powszechnie dziś używaną kostkę “bauma”. Chociaż w obu tych przypadkach materiałem podstawowym jest beton, są to dwa diametralnie różne wyroby z różnych epok, o nieporównywalnych parametrach technicznych i użytkowych. Analogiczna sytuacja występuje w przypadku elementów betonowych dla systemów kanalizacyjnych.
Na początku lat dziewięćdziesiątych, na ubogim rynku materiałów budowlanych nastąpiło zachłyśnięcie się nowościami - kolorowymi w wielu przypadkach - świecidełkami”, wyrobami z tworzyw sztucznych importowanych z Zachodu. Dopiero w ostatnich latach, na skutek przełamywania stereotypów przez branżę betonu, następuje powolny proces prawidłowego podziału rynku, na którym jest miejsce dla wyrobów z betonu, tworzyw sztucznych, kamionki, żeliwa - zgodne z ich właściwościami użytkowymi. Nie miejsce tu na żale na głoszone nieprawdy lub półprawdy o wyrobach kanalizacyjnych z betonu. Myślimy, że spotykały się one do tej pory ze zbyt małą odpowiedzią ze strony branży betonu. Konieczne jest systematyczne uświadamianie i prostowanie stereotypów wśród inwestorów, projektantów, wykonawców i użytkowników sieci kanalizacyjnych. Trzeba mówić, że to wyroby z betonu dla określonych zastosowań, w określonych warunkach gruntowych, są najlepszym rozwiązaniem materiałowym, zapewniającym bezawaryjną pracę całego systemu kanalizacyjnego, dającym pełną ochronę środowiska. Obecnie oferowane elementy betonowe większości czołowych krajowych producentów nie różnią się niczym od stosowanych w krajach UE - spełniają one wymagania norm europejskich. Wysoka wytrzymałość elementów betonowych (beton klasy B-40 lub wyższej), szczelność, struktura i jakość wykończenia to ciągle jeszcze za mało znane zalety części betonowych.
Promocja elementów betonowych stosowanych w kanalizacji jest sprawą oczywistą - należy to robić, ale w sposób właściwy i mądry. Tym bardziej, że lobby “tworzywowe” jest w tej dziedzinie bardzo aktywne.
W wielu krajach UE oraz w USA i Kanadzie kanalizacja z elementów betonowych jest rozwiązaniem preferowanym, co osiągnięto między innymi dzięki wieloletnim działaniom i informacji odnośnie własności użytkowych rzeczonego materiału. Tymczasem z praktyki inwestorów ostatnich lat widać, że zalety elementów betonowych w Polsce nie są w pełni doceniane. Aby sytuacja ta mogła ulec zmianie konieczne będzie prowadzenie nie tylko długofalowej akcji promocyjno-informacyjnej, ale również zaangażowanie i pomoc struktur administracji państwowej.
Stowarzyszenie od niedawna jednoczy producentów betonowych systemów kanalizacyjnych. Jakie są cele powołania tej organizacji? Jakie działania będą podejmowane na rzecz wzrostu popularności betonu wśród inwestorów, a więc zwiększenia sprzedaży tego rodzaju systemów?
Wpływ na wzrost popularności betonu wśród inwestorów mają nie tylko oni sami, ale również w dużym stopniu projektanci i wykonawcy. Np. w Katalogach Nakładów Rzeczowych istnieją tylko pozycje dot. wyrobów betonowych i wykonawstwa z ubiegłej epoki, co ogranicza projektowanie sieci kanalizacyjnych z nowoczesnych elementów betonowych spełniających aktualne standardy. Stowarzyszenie będzie dążyło do uzupełnienia KNR na zewnętrzne sieci wodociągowe i kanalizacyjne o studzienki kanalizacyjne szczelne i rury betonowe łączone na uszczelkę. Dotychczasowy brak tych pozycji w katalogu jest znacznym utrudnieniem i ograniczeniem, gdyż uniemożliwia szybką wycenę projektu i kosztorysowanie.
W folderze Stowarzyszenia widnieje deklaracja wspierania rozwoju technicznego i podnoszenia jakości wytwarzanych wyrobów betonowych. Jaka jest ich przyszłość?
Przyszłość elementów betonowych w krótkim horyzoncie czasowym w ogromnej mierze będzie zależała właśnie od aktywności promocyjnej lobby betonowego, o dalszą przyszłość kanalizacji z elementów betonowych nie powinniśmy się martwić. Najbardziej podstawową cechą dobrego betonu jest długowieczność. W kontekście zastosowań betonu w inwestycjach kanalizacyjnych, które są przecież budowane na całe dziesięciolecia - daje to wyrobom betonowym ogromną przewagę.
Kanały ściekowe w śródmieściach naszych głównych miast miewają czasem nawet i 100 lat i ciągle pracują. Tymczasem trwałość wyrobów z tworzyw w okresach przekraczających 15 - 20 lat nie jest udokumentowana, gdyż najstarsze instalacje pracują co najwyżej 20 lat. Badacze problemu od strony naukowej ostrzegają, że wszystkie tworzywa sztuczne starzeją się, ulegają degradacji i różnym innym przemianom i dopóki nie oglądniemy na własne oczy i nie zbadamy takiego 30, 40-letniego kanału - nie jesteśmy w stanie gwarantować jego cech w dłuższym horyzoncie czasowym.
Jaką rolę zamierza odegrać Stowarzyszenie w procesie ustalania przez Izbę Gospodarczą Wodociągi Polskie standardów branżowych?
Standardy określające wymagania dla wyrobów betonowych stosowanych w kanalizacji już są ustanowione w Polsce, należy je tylko egzekwować. Dla elementów studzienek kanalizacyjnych jest to norma PN-EN 1917, a dla rur betonowych PN-EN 1916. Obie są europejskimi normami zharmonizowanymi.
Brak jest pełnej świadomości wśród inwestorów, projektantów i wykonawców, że zgodnie z obowiązującym prawem normy branżowe BN nie mogą być dokumentem odniesienia w deklaracji zgodności dot. wyrobu, gdyż są to normy wycofane. Na obecnym etapie Stowarzyszenie rozpowszechnia informacje odnośnie przestrzegania obowiązujących standardów - ostatnio zostało przedstawione oficjalne stanowisko Polskiego Komitetu Normalizacyjnego dotyczące statusu norm branżowych i nieprawidłowości w ich stosowaniu. Jest to sprawa bardzo istotna, gdyż wycofane normy branżowe dopuszczały wyroby z betonu niskiej jakości, o wytrzymałości klasy B-30 lub niższej, niespełniających wymaganych obecnie parametrów użytkowych.
Stowarzyszenie wzoruje się innych krajach Unii Europejskiej. Jak tam wygląda sytuacja betonu?
Przy powołaniu Stowarzyszenia Producentów Elementów Betonowych dla Kanalizacji wzorem były analogiczne stowarzyszenia branżowe w krajach UE, USA i Kanady, które mają ponad dwudziestoletnie doświadczenie. Takim wzorcowym dla nas przykładem jest FBS w Niemczech, czy ACPA w USA. Stowarzyszenia w tych krajach zajmują docenianą, wysoką pozycję, są liczącymi się podmiotami opiniotwórczymi w branży, a ich znak gwarantuje jakość wyrobów betonowych. Dzięki ich wysiłkom po krótkim okresie “fascynacji” tworzywami sztucznymi, kanalizacja z elementów betonowych jest ponownie rozwiązaniem podstawowym i preferowanym, o gwarantowanej trwałości. Dotyczy to głównie systemów kanalizacji grawitacyjnej w obszarach zurbanizowanych, pasach drogowych o dużym natężeniu ruchu i autostradach.
W Ameryce Północnej wszystkie inwestycje w infrastrukturze podziemnej wymagają ubezpieczenia. Inspektorzy towarzystw ubezpieczeniowych oceniają zarówno projekt techniczny sieci kanalizacyjnej, jak i materiał, z którego sieć będzie wykonywana. Jeśli zastosowane materiały spełniają wymagane standardy i gwarantują zakładaną trwałość, wówczas stawka ubezpieczenia jest niższa. Przy takich praktykach wyroby betonowe zostały docenione - stawki ubezpieczeniowe przy ich wykorzystaniu są najniższe, a beton w kanalizacji jest materiałem preferowanym.
Kanalizacja betonowa w Niemczech została doceniona po powodzi w końcu lat 90. Zalety betonowych sieci i studzienek kanalizacyjnych są szczególnie zauważalne przy gruntach niestabilnych i terenach o zmiennym poziomie wód gruntowych.
Czy udział producentów w Stowarzyszeniu jest, lub będzie w przyszłości, dla inwestora gwarancją jakości oferowanego wyrobu betonowego?
Trzeba obiektywnie stwierdzić, że obecnie w zakresie elementów systemów kanalizacyjnych rynek już jest “zepsuty” i Stowarzyszenie będzie dążyło do jego poprawy. Na zaistniałą sytuację złożyło się kilka przyczyn, w tym praktykowane formy organizowania i realizacji przetargów w ramach ustawy o zamówieniach publicznych.
Jednym z głównych zadań Stowarzyszenia jest wyrobienie marki, opinii, że producent należący do niego wytwarza wyroby z betonu najwyższej jakości, odpowiadającej obowiązującym normom. Posiada on wszelkie niezbędne dokumenty i realizuje wszelkie procedury kontroli produkcji zapewniające wymaganą jakość, aby mógł wprowadzić swój wyrób na rynek. Niestety, jak do tej pory gwarancja, że wyrób jest legalnie wprowadzony na rynek, a jego parametry techniczne odpowiedniej jakości, nie jest decydujący dla inwestora przy wyborze dostawcy. W wielu przypadkach - można powiedzieć w przeważającej ilości - najważniejszym parametrem, przesądzającym o wygraniu wszelkiego rodzaju przetargów, jest cena wyrobu. Cena, która w wielu przypadkach swoją wysokością już sugeruje, że użyte do produkcji surowce nie powinny być tam stosowane - tym samym wyrób nie będzie spełniał jednego lub dwóch z podstawowych warunków, to jest szczelności i wytrzymałości. Chcielibyśmy doprowadzić do sytuacji, że konkurencja cenowa nie powinna odbywać się kosztem jakości wyrobów. Naszym zdaniem do walki o dobrą jakość produktów - w tym z betonu, ale także wykonanych z innych materiałów, np. z tworzyw sztucznych - istnieją wystarczające przepisy prawa. Rzecz w tym, aby były one przestrzegane przez wszystkie ogniwa procesu inwestycyjnego, a powołane służby kontrolne skutecznie eliminowały przypadki łamania przepisów.